ADOS-2 ile otizm değerlendirmesi

ADOS-2'yi neden kullanıyorum?

Otizm değerlendirmesinde en büyük güçlüklerden biri, bir çocuğun sosyal iletişimini ve davranışlarını tutarlı ve karşılaştırılabilir biçimde gözlemlemektir. Her uzmanın gözlemi kendi deneyimine göre şekillenir; çocuk da her gün farklı bir ruh hâliyle gelir. ADOS-2 tam da bu sorunu çözmek için geliştirildi: Her uzmanın aynı malzemelerle, aynı sırayla ve aynı puanlama kurallarıyla bakabildiği bir gözlem çerçevesi. Bugün pek çok ülkede otizm değerlendirmesinin temel araçlarından biri olarak kullanılıyor; adındaki sayı, aracın gözden geçirilmiş ikinci baskısına işaret ediyor.

ADOS-2 bir "test" gibi kâğıt kalemle yapılmaz. Çocukla birlikte, önceden belirlenmiş oyunlar, kitaplar, sohbetler ve küçük görevler gerçekleştiririm. Etkinliklerin her biri küçük bir pencere açar. Baloncuklar uçarken çocuk sevincini bana dönüp gösteriyor mu? Bir oyuncak bebeğe pasta hazırlarken hayal kurabiliyor mu, beni taklit ediyor mu? Resimli bir hikâyeyi anlatırken neye dikkat ediyor, benimle aynı noktaya bakabiliyor mu? Bu pencerelerden gördüklerimi not ederim. Ardından gözlemlerimi ölçeğin kurallarına göre kodlarım.

Modülü nasıl seçiyorum?

ADOS-2'nin farklı yaş ve konuşma düzeyleri için hazırlanmış beş modülü vardır. Uygulamadan önce aileyle yaptığım görüşmede çocuğun yaşını ve dil düzeyini öğrenir, en uygun modülü buna göre seçerim:

Küçüklerle oturum bir oyun saatine benzer; büyük çocuklar ve gençlerle ise daha çok arkadaşlıklar, duygular ve günlük hayat üzerine konuştuğumuz bir söyleşiye dönüşür.

Değerlendirme günü

Oturum için duvarları sade, masasında yalnızca o güne ait malzemelerin durduğu bir oda hazırlarım. Randevuyu çocuğun uykusunu almış ve keyifli olduğu bir saate, çoğunlukla öğleden önceye koyarım. Küçük çocuklarda ebeveyn odada bulunur ve bazı etkinliklerde kısa bir katılımını isteyebilirim. Büyük çocuklar ve gençlerle değerlendirmeyi genellikle baş başa yaparım.

Uygulama yaklaşık bir saat sürer. Çocuk yorulduğunda ara verir, etkinliklerin sırasını onun ilgisine göre esnetirim. Değerlendirme sırasında çocuktan "doğru" bir şey yapmasını beklemem; amacım onu olduğu gibi tanımaktır.

Puanlama ve yorum

Değerlendirmenin ardından gözlemlerimi ölçeğin kodlama kurallarına göre puanlarım. Bu puanlar ölçeğin algoritmasıyla bir araya getirilir ve çocuğun sosyal iletişim ile tekrarlayıcı davranışlar alanlarındaki görünümünü özetler. Ayrıca gözlenen belirtilerin yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında hangi düzeyde olduğunu gösteren bir karşılaştırma puanı elde edilir.

Ancak ADOS-2 sonucunu hiçbir zaman tek başına bir karar olarak kullanmam. Otizm tanısı için belirtilerin erken çocukluktan beri var olması ve farklı ortamlarda görülmesi gerekir. Bu nedenle ADOS-2 bulgularını ailenin anlattığı gelişim öyküsü, okul gözlemleri ve kendi klinik değerlendirmemle bir arada yorumlarım. Zaman zaman ADOS-2 bir şey söylerken benim izlenimim başka bir yöne işaret eder. Yabancı bir ortamda donup kalan ürkek bir çocuk ya da zorlandığı yerleri ustaca saklayan konuşkan bir genç bu ayrışmaya yol açabilir. Böyle durumlarda acele etmez, çocuğu bir süre izler ve gerekirse oturumu birkaç ay sonra yenilerim.

Sonuçları aileyle nasıl paylaşıyorum?

Bulguları oturumun bittiği gün değil, bütün bilgileri bir araya getirdikten sonra ayrı bir görüşmede anlatırım. Bu görüşmede:

• Gözlemlerimi ve puanların ne anlama geldiğini sade bir dille anlatırım.
• Çocuğun güçlü yanlarını ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanları ayrıntılı olarak konuşuruz.
• Bulgular otizm spektrum bozukluğuyla uyumluysa, destek seçeneklerini ve gerekli resmî adımları anlatırım.
• Otizmle uyumlu bir tablo görmüyorsam, çocuğun zorlandığı alanlara başka hangi açıklamaların uyduğunu ve hangi desteklerin işe yarayacağını tartışırız.
• Sonraki kontrol görüşmesinin zamanını belirleriz.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: Üç yaşında, birkaç sözcük kullanan ve ailesinin "adını duymuyor gibi" diye tarif ettiği bir erkek çocuğu için birinci modülü uyguladım. Baloncuk oyununda çocuk keyiflendi ama bu keyfi paylaşmak için bana ya da annesine hiç bakmadı; oyuncak arabayı tekerleklerini döndürerek uzun süre inceledi. Gelişim öyküsü ve diğer gözlemlerle birlikte değerlendirdiğimde bulgular otizm spektrumuyla uyumluydu. Geri bildirim görüşmesinde aileyle yoğun bir erken destek planı oluşturduk.

ADOS-2 ile birlikte yaptığım diğer değerlendirmeler

ADOS-2, otizm değerlendirmemin yalnızca bir parçasıdır. Bunun yanında ailelerle bebeklikten bugüne iletişim, oyun ve davranış özelliklerini ayrıntılı biçimde sorguladığım yapılandırılmış bir öykü görüşmesi yaparım. Gerekli durumlarda dil ve konuşma değerlendirmesi, gelişim ya da zekâ testi, işitme testi ve çocuk nörolojisi görüşü isterim. Okuldan ya da kreşten alınan öğretmen gözlemleri de çocuğun yaşıtlarıyla birlikteki hâlini gösterdiği için çok değerlidir. Bu bilgilerin tamamı bir araya geldiğinde tanı kararı çok daha sağlam bir zemine oturur.

Değerlendirme sonrası takip

Otizm tanısı konan ya da izleme alınan çocuklarla düzenli kontrol görüşmeleri planlarım. Küçük yaşta konulan tanılarda gelişim hızlı değiştiği için bir süre sonra yeniden değerlendirme yapmak, destek planını güncel tutmak açısından önemlidir.

Hazırlık önerilerim

• Çocuğunuza "oyuncakların olduğu bir odada oyun oynayacağız" demeniz yeterlidir.
• Değerlendirme günü çocuğunuzun iyi uyumuş ve tok olmasına özen gösterin.
• Gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa yanınızda getirin.
• Önceki raporları ve okul gözlemlerini getirin.
• Oturumdan önce çocuğunuza göz teması ya da selamlaşma gibi davranışları öğretmeye çalışmayın; doğal hâli en değerli bilgidir.

Ergenlik çağındaki gençlerde ADOS-2

Lise çağındaki gençlerle dördüncü modülü uygularken oturum daha çok bir sohbete dönüşür: arkadaşlıklar, okul, duygular, gelecek planları. Gençlerin bir kısmı bu sohbeti zorlayıcı bulabilir; bu nedenle onlara oturumun amacını önceden açıkça anlatır ve sorularını yanıtlarım.

Sık sorulan sorular

ADOS-2 kaç yaşında yapılabilir?

Yürümeye başlamış ve on iki aylıktan büyük çocuklardan yetişkinlere kadar uygulanabilir; modül seçimi yaşa ve konuşma düzeyine göre yapılır.

Çocuğum değerlendirme günü hiç iş birliği yapmazsa ne olur?

Etkinlikler çocukların ilgisini çekecek biçimde tasarlanmıştır ve ben çocuğun temposuna uyum sağlarım. Gerekirse değerlendirmeyi ikinci bir güne bölerim. Çocuğun bu tutumu da değerlendirme açısından anlamlı bir bilgidir.

ADOS-2 tek başına otizm tanısı koyar mı?

Hayır. ADOS-2 tanı sürecinin önemli bir parçasıdır; tanıyı gelişim öyküsü, ebeveyn anlatımı ve klinik değerlendirmeyle birlikte koyarım.

Değerlendirme için birden fazla randevu gerekir mi?

Genellikle ön görüşme, ADOS-2 oturumu ve geri bildirim görüşmesi olmak üzere en az üç randevu planlarım. Ek değerlendirmeler gerekirse bu sayı artabilir.

Değerlendirme sırasında çocuğum ağlar ya da odadan çıkmak isterse ne olur?

Böyle anlarda ara verir, çocuğu sakinleştirir ve uygun olduğunda devam ederiz. Gerekirse oturumu başka bir güne erteleriz; çocuğun kendini güvende hissetmesi her şeyden önce gelir.

Kardeşi de değerlendirilmeli mi?

Ailede otizm tanısı alan bir çocuk varsa, özellikle küçük kardeşlerin gelişimini ilk yıllarda daha yakından izlemeyi öneririm.

Değerlendirme sonucunu ne zaman öğreneceğiz?

Oturumdan sonra puanlamayı ve diğer bilgileri bir araya getirmem birkaç gün sürer. Ardından planladığımız geri bildirim görüşmesinde sonuçları ayrıntılı olarak konuşuruz.