Tik bozukluğu ve Tourette sendromu

Tiklere nasıl bakıyorum?

Muayenehanemde en sık karşılaştığım tikler; gözleri sıkıca kırpmak, burnu kırıştırmak, omzu kulağa doğru çekmek, başı yana atmak, gırtlaktan küçük sesler çıkarmak ve sık sık koklamaktır. Hepsinin ortak noktası, çocuğun iradesi dışında, birden ve kısa süreli olarak ortaya çıkması ve bir süre sonra yinelenmesidir. Ailelerin çoğu tikleri ilk fark ettiğinde endişelenir; çocuğun göz doktoruna, alerji uzmanına ya da kulak burun boğaz hekimine götürüldüğü sık olur. Bu muayenelerde bir sorun bulunamayınca tik olasılığı gündeme gelir.

Muayenemde ailelere öncelikle şunu anlatırım: Tikler beynin hareket ve ses üretimini düzenleyen devrelerinin gelişimiyle ilişkilidir. Çocuk bunları dikkat çekmek ya da inat etmek için yapmaz. Büyük çocuklar, tikten hemen önce boynunda, gözünde ya da boğazında hapşırık öncesine benzeyen bir dürtü duyduklarını anlatır; tikten sonra bu dürtü kısa bir süre için söner. Çocuk tikini bir süre bastırabilir ama bu çaba gerginlik biriktirir.

Tikler hangi yaşlarda ortaya çıkar?

Okul öncesi ve ilkokul başlangıcı

İlk tikler genellikle anaokulunun son yılı ya da birinci sınıf civarında belirir ve çoğunlukla yüzle sınırlı küçük hareketlerdir. Bu çocukların büyük kısmında tikler aylar içinde söner ve bir daha dönmez. Ailelerin bu dönemde tiklere dikkat çekmemesi ve çocuğu uyarmaması çok önemlidir.

Okul çağı

Bazı çocuklarda tikler sürer, çeşitlenir ya da ses tikleri eklenir. Tiklerin şiddeti genellikle on ile on iki yaş arasında en yüksek düzeye ulaşır. Bu dönemde tikler okulda dikkat dağıtıcı olabilir, arkadaşlar tarafından fark edilip alay konusu olabilir ve çocuğun özgüvenini etkileyebilir. Dikkat eksikliği ve takıntılı düşünceler gibi eşlik eden durumlar da bu yaşta daha belirgin hâle gelir.

Ergenlik

Pek çok gençte tikler ergenlikle birlikte hafifler. Ancak bazı gençlerde sürer ve sosyal kaygıya, utanca ya da öfkeye yol açabilir. Ergenlerle çalışırken tiklerin yanında gencin kendini nasıl hissettiğini ve tiklerin sosyal yaşamını nasıl etkilediğini mutlaka konuşurum.

Tik türleri ve sınıflandırma

Değerlendirmede tikleri önce bedenden mi yoksa sesten mi kaynaklandığına göre ayırırım. Ardından her birinin tek bir kısa hareketten mi ibaret olduğuna, yoksa bir dizi hareketi ya da anlamlı bir sözü mü içerdiğine bakarım. Örneğin yalnızca kaş kaldırmak yalın bir tiktir; eşyaya dokunup ardından zıplamak ya da bir sözcüğü yinelemek ise daha örgütlü bir tiktir.

Tanıyı belirleyen ikinci ölçüt zamandır. On iki aya ulaşmadan sönen tikler geçici tik bozukluğu adıyla anılır. Bir yılı aşan ama yalnızca bedensel ya da yalnızca sesli kalan tiklerde süregen tik bozukluğundan söz ederim. Çocuklukta başlayan, bir yılı aşan ve hem birkaç farklı bedensel tiki hem de en az bir sesli tiki içeren tablo ise Tourette sendromudur. Tourette sendromunda istemsiz uygunsuz sözler söylemenin herkeste görüldüğü yanılgısı yaygındır; oysa bu belirti yalnızca az sayıda kişide bulunur.

Tiklerle birlikte görülebilecek durumlar

Tik bozukluğu olan çocuklarda en sık eşlik eden durumlar dikkat eksikliği ve hiperaktivite ve obsesif kompulsif bozukluktur. Kaygı, çabuk parlayan öfke, uykuya dalmakta zorlanma ve okumada ya da yazmada güçlük de bu çocuklarda yaygındır. Deneyimlerime göre çocukların yaşam kalitesini çoğu zaman tiklerin kendisinden çok bu eşlik eden durumlar etkiler.

Muayenede neye bakıyorum?

Pek çok çocuk muayene odasında tiklerini neredeyse hiç göstermez; heyecan ve yabancı ortam onları bir süreliğine bastırır. Bu yüzden ailelerden evde telefonla çekilmiş birkaç kısa kayıt getirmelerini rica ederim. Görüşmede:

1. Tiklerin başlangıcını, türlerini ve zaman içindeki değişimini sorgularım.
2. Tikleri artıran ve azaltan durumları konuşurum.
3. Tiklerin çocuğu ne kadar üzdüğünü, sınıfta fark edilip edilmediğini öğrenirim.
4. Dikkat eksikliği, takıntılar, kaygı ve öğrenme güçlüğü gibi eşlik eden durumları tararım.
5. Görünüm alışılmışın dışındaysa bir çocuk nörologundan da görüş isterim.

Hangi durumlarda tedavi öneriyorum?

Çocuğun kendisinin bile pek fark etmediği, okul ve arkadaşlık yaşamına gölge düşürmeyen tiklerde çoğu zaman yalnızca bilgilendirme yapar ve birkaç ay sonra yeniden görüşürüz. Aktif tedaviyi şu durumlarda öneririm:

• Boyunda, sırtta ya da gözde ağrıya neden oluyorsa
• Çocuk alay konusu oluyor ya da arkadaş ortamından çekiliyorsa
• Derste yazı yazmayı, sınavda odaklanmayı zorlaştırıyorsa
• Çocuk "bunlardan kurtulmak istiyorum" diyorsa

Tedavi seçenekleri

Davranışçı yöntemler

İlk tercihim, tiklere yönelik davranışçı programdır. Önce çocukla birlikte bir "dedektiflik" yaparız: Tik gelmeden hemen önce bedeninde ne hissediyor? Bu dürtüyü yakalamayı öğrendiğinde, tikle aynı anda yapılması mümkün olmayan, sessiz ve göze batmayan bir hareket seçeriz; boğazından ses çıkaran bir çocuk için ağzı kapalı, burundan yavaş nefes almak gibi. Dürtü yükseldiğinde bu yanıtı birkaç saniye sürdürmek, haftalar içinde tiklerin seyrekleşmesini sağlar. Programın bir diğer ayağı, tikleri körükleyen günlük durumları bulmak ve ailenin tiklere tepkisini yumuşatmaktır. Bu yöntemleri bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde uygularım.

Eşlik eden durumların tedavisi

Yanındaki dikkat, takıntı ya da kaygı sorununu ele almak çoğu zaman çocuğun gününü tiklerden daha fazla rahatlatır.

İlaç tedavisi

Tikler çok yoğun, acı verici ya da çocuğu sosyal yaşamdan koparacak düzeydeyse ve davranışçı program yeterli gelmediyse ilaç tedavisini masaya koyarım. İlaç seçimini eşlik eden durumları ve olası yan etkileri göz önünde bulundurarak yaparım.

Sınıf arkadaşlarına nasıl anlatılır?

Bazı çocuklar, sınıf arkadaşlarının tikleri merak edip sorması karşısında ne söyleyeceğini bilemez. Çocukla birlikte kısa ve sakin bir yanıt hazırlamak işe yarar: "Bunlar tik, bazen kendiliğinden oluyor, bulaşıcı değil." Ailenin ve çocuğun onayıyla öğretmen de sınıfa genel bir açıklama yapabilir.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: Dokuz yaşında, sınıfta sürekli boğaz temizlediği için öğretmeninden uyarı alan ve arkadaşları tarafından taklit edilen bir erkek çocuğu getirildi. Çocuk okula gitmek istemiyor, akşamları evde tiklerini daha yoğun yaşıyordu. Değerlendirmede süregen tik bozukluğu ve hafif düzeyde dikkat güçlüğü saptadık. Önce öğretmene tiklerin istemsiz olduğunu anlatan kısa bir bilgi notu gönderdik; öğretmen sınıfta uyarı yapmayı bıraktı. Ardından davranışçı yöntemlerle çalıştık. Üç ay içinde tiklerin sıklığı belirgin biçimde azaldı, çocuk okula yeniden istekle gitmeye başladı.

Ailelere önerilerim

• "Gözünü kırpma", "Şu sesi kes" gibi uyarılardan kaçının; dikkat tiklere yöneldikçe tikler çoğalır.
• Kardeşlerin ve akranların tiklerle alay etmesine izin vermeyin.
• Öğretmenleri bilgilendirin; anlayışlı bir sınıf ortamı çocuğun stresini azaltır.
• Yeterli uyku ve gün içinde koşup oynama fırsatı tikleri yatıştırır.
• Tiklerin haftadan haftaya inip çıktığını unutmayın; kötü bir hafta, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Tikler stresten mi kaynaklanır?

Tiklerin kökü beynin gelişim sürecindedir; stres yalnızca onları körükler. Bayram heyecanı, sınav haftası ya da uykusuz bir gece tiklerin artmasına yol açabilir.

Tikler kalıcı mıdır?

Çocuklukta başlayan tiklerin çoğu kalıcı olmaz. Tourette tanısı almış gençlerin önemli bir kısmında da yirmili yaşlara gelindiğinde tikler belirgin biçimde azalır.

Çocuğuma tiklerini bastırmasını söylemeli miyim?

Hayır. Gün boyu bastırmak çocuğu yorar ve akşam tiklerin patlamasına yol açar. Terapide öğrendiği yöntem bastırmak değil, dürtüyü fark edip ona farklı bir yanıt vermektir.