MOXO dikkat testi

MOXO'yu neden ve ne zaman kullanıyorum?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu değerlendirmesinde en önemli bilgi kaynaklarım, ailenin anlattıkları, öğretmen gözlemleri ve çocukla yaptığım görüşmedir. Ancak bazen bu kaynaklar birbiriyle çelişir: Annesi evde çocuğun hiç oturmadığını söyler, öğretmeni sınıfta sessiz ama dalgın olduğunu yazar, çocuk ise kendisinde bir sorun görmez. Bu tür durumlarda tabloya nesnel bir ölçüm eklemek karar vermemi kolaylaştırır. MOXO dikkat testi bu amaçla kullandığım bilgisayar tabanlı bir araçtır.

MOXO, sürekli performans testleri adı verilen bir grup testin üyesidir. Çocuk bir süre boyunca ekranda beliren resimleri izler ve yalnızca belirli bir hedef resim çıktığında tuşa basar. MOXO'yu diğerlerinden ayıran özelliği, test sırasında devreye giren görsel ve işitsel dikkat dağıtıcılardır. Ekranın köşesinde koşan bir köpek, kulağa gelen bir korna ya da kalabalık bir sınıfın uğultusu... Bu uyaranlar sayesinde çocuğun dikkatini, sessiz bir laboratuvar yerine gerçek hayata daha yakın koşullarda görebilirim.

Testi kimlere öneriyorum?

• Dikkat eksikliği düşündüğüm ancak ev ve okul gözlemlerinin birbirini tutmadığı çocuklar
• Belirtileri belirsiz olan ve kaygı ya da öğrenme güçlüğüyle karışabilecek tablolar
• Hangi alanda daha çok zorlandığını görmek istediğim çocuklar: dikkat mi, dürtüsellik mi, zamanlama mı?
• İlaç tedavisi başlayan ve tedavinin etkisini nesnel olarak izlemek istediğim çocuklar
• Dikkat güçlüğü ergenlikte belirginleşmiş ve daha önce değerlendirilmemiş gençler

Test günü nasıl geçiyor?

Çocuk sakin bir odada bilgisayarın karşısına oturur, kulaklığını takar ve birkaç dakikalık bir alıştırmayla başlar; amacım görevin iyice anlaşıldığından emin olmaktır. Asıl testte ekranda art arda farklı resimler belirir. Çocuktan hedef resim göründüğünde tuşa basması, diğerlerinde basmaması istenir. Bölümlerin bir kısmı sessiz ve sadedir, bir kısmında ekranda hareket olur, bir kısmında kulağa sesler gelir, bir kısmında da hepsi bir arada çocuğu sınar. Uygulama yaşa göre çeyrek saati biraz aşar.

Çocuklara testi "ekrandaki resimleri yakalama oyunu" olarak anlatırım. Pek çoğu testi eğlenceli bulur. Testin ardından sonuçlar bilgisayar tarafından hesaplanır; yorumunu ise çocuğun bütün tablosunu bilen bir hekim olarak ben yaparım.

Rapordaki dört alan

Raporda dört ayrı başlık bulunur ve her başlıkta çocuğun sonucu aynı yaştaki çocukların dağılımı içine yerleştirilir:

Dikkat

Hedef resimlerin ne kadarının yakalandığını ve yakalama gücünün test ilerledikçe korunup korunmadığını gösterir. Bu başlıkta zorlanan çocuk, öğretmenin söylediklerinin bir kısmını sık sık ıskalıyor olabilir.

Zamanlama

Çocuğun tuşa doğru anda mı, yoksa geç ya da gereğinden önce mi bastığını gösterir. Bu başlıktaki güçlük, sınav süresini yetiştirememe ya da sabah hazırlığının bitmek bilmemesi gibi gündelik sahnelerde kendini belli eder.

Dürtüsellik

Çocuğun tepki vermemesi gereken resimlerde tuşa basıp basmadığını gösterir. Soruyu dinlemeden yanıt vermek, sırasını bekleyememek ya da düşünmeden hareket etmek bu alanın günlük yaşamdaki karşılıklarıdır.

Hiperaktivite

Test sırasında amaçsız ve tekrarlayan tuş basışlarını ölçer; bedensel huzursuzlukla ilişkilidir.

Raporun en çok dikkatimi çeken bölümlerinden biri, dikkat dağıtıcıların türüne göre performansın nasıl değiştiğini gösteren kısımdır. Bazı çocuklar sessiz ortamda başarılıyken seslerle kolayca kopar; bazıları ise hareketli görüntülerden daha çok etkilenir. Bu bilgi, çocuğun ders çalışma ortamı ve sınıftaki oturma yeri için doğrudan öneriler sunmamı sağlar.

Sonuçları nasıl yorumluyorum?

MOXO sonucu tek başına "dikkat eksikliği var" ya da "yok" demek için yeterli değildir. Dikkat eksikliği hiperaktivite tanısına; bebeklikten bugüne öykü, evden ve sınıftan gelen bilgiler, çocukla konuşmam ve başka durumları ayırt etmem sonucunda ulaşırım. Sonuçları yorumlarken şunlara dikkat ederim:

• Çocuğun test günündeki durumu: uykusuzluk, hastalık ya da isteksizlik sonuçları etkileyebilir.
• Yirmi dakikalık, yeni ve merak uyandıran bir görevin, kırk dakikalık sıkıcı bir dersi tam olarak yansıtamayabileceği.
• Kaygı, depresyon, öğrenme güçlüğü ve uyku sorunlarının da dikkat performansını düşürebileceği.

Tedavi takibinde MOXO

İlaç tedavisi başladıktan bir süre sonra testi tekrarlamak, tedavinin dikkat ve dürtü kontrolü üzerindeki etkisini sayısal olarak görmemi sağlar. Bu karşılaştırma doz kararlarında ve psikiyatrik ilaç tedavisi planında ek bir bilgi kaynağıdır.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: Onuncu sınıfta, notları birden düşen ve "derste aklım hep başka yerde" diyen bir genç kızın ebeveyn ve öğretmen formları belirgin bir tablo göstermiyordu. MOXO'da dikkat ve zamanlama alanlarında yaşıtlarına göre belirgin güçlük, özellikle işitsel dikkat dağıtıcılar devredeyken belirgin bir düşüş saptandı. Görüşmelerle birlikte değerlendirdiğimde dikkat eksikliğinin önde olduğu görünüm uyumluydu. Tedaviyle birlikte ders çalışırken kulaklık kullanması ve sınıfta ön sıraya geçmesi gibi düzenlemeler önerdim.

MOXO ile ölçek formlarının farkı

Ebeveyn ve öğretmen formları, haftalar boyunca gözlenen davranışlara dair değerli bir özet sunar; ancak dolduran kişinin bakış açısından, o hafta yaşadıklarından ya da çocukla ilişkisinden etkilenebilir. Bilgisayar ekranındaki görev ise çocuğu o anda, aracısız biçimde görmemi sağlar. İki yöntemi birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olarak görürüm; birinin eksik bıraktığını diğeri tamamlar.

Raporla birlikte verdiğim öneriler

Test sonucunu paylaşırken aileye günlük yaşam için somut öneriler de veririm. Seslerden çok etkilenen bir çocuk için ders çalışırken sessiz bir oda ya da kulaklık; görüntülerden etkilenen bir çocuk için sade bir çalışma masası ve sınıfta pencereden uzak bir sıra; zamanlama güçlüğü olan bir çocuk için görsel zamanlayıcılar ve süreli çalışma blokları gibi. Ailenin onayıyla bu önerileri öğretmenle de paylaşırım.

Hazırlık

• Testten önceki gece çocuğunuzun erken yatmasına özen gösterin.
• Test sabahı kahvaltı yapmış olarak gelin.
• Dikkat için ilaç kullanıyorsa, o sabah ilacın verilip verilmeyeceğini önceden benimle konuşun.
• Gözlüğünü unutmayın.

Gençler testi nasıl karşılıyor?

On altı on yedi yaşındaki gençlerin bir kısmı teste "çocuk oyunu" diye burun kıvırabilir ya da sonucu baştan kabullenip özensiz davranabilir. Böyle bir tutum, sonucu gerçekte olduğundan daha kötü gösterebilir. Bu yüzden gençlere, testin onları etiketlemek için değil, ders çalışma düzenlerine ve gerekiyorsa tedaviye yön vermek için yapıldığını açıkça söylerim. Sonuçları da önce onlarla, sonra aileyle paylaşırım.

Sık sorulan sorular

MOXO kaç yaşından itibaren uygulanabilir?

Altı yaştan itibaren uygulanabilir. Ergenler ve yetişkinler için ayrı biçimleri ve normları bulunur.

Sonuç normal çıktıysa çocuğumda dikkat sorunu olmadığı kesin mi?

Hayır. Bazı çocuklar kısa ve ilgi çekici test ortamında toparlanabilir; ancak günlük yaşamdaki uzun görevlerde zorlanmaya devam edebilir. Bu yüzden sonucu diğer bilgilerle birlikte yorumlarım.

Test tekrarlanabilir mi?

Evet. İlaç başladıktan ya da doz değiştikten birkaç hafta sonra yapılan ikinci uygulama, iki sonuç arasındaki farkı görmemi sağlar.

Test sonucu çocuğumun zekâsıyla ilgili bilgi verir mi?

Hayır. MOXO bir zekâ testi değildir; yalnızca dikkat, zamanlama, dürtü kontrolü ve hareketlilik ile ilgili bilgi verir.

Test sırasında yanında olabilir miyim?

Sonuçların karşılaştırılabilir olması için çocuğun testi tek başına yapması gerekir. Ayrılmakta zorlanan küçük çocuklar için kapıyı aralık bırakmak gibi küçük çözümleri önceden konuşuruz.

Test için ayrı bir randevu mu gerekiyor?

Genellikle muayene ile aynı gün ya da kısa bir süre sonrasına planlanan ayrı bir randevuda yapılır. Çocuğun yorgun olmadığı bir saati seçmeye özen gösteririm.