Travma sonrası stres bozukluğu tedavisi

Travmayı nasıl anlıyorum?

Bir çocuğun hayatını ya da bedensel bütünlüğünü tehdit eden bir olay, onun dünyaya dair en temel inancını sarsabilir: "Ben güvendeyim ve beni koruyacak birileri var." Deprem, sel, yangın gibi doğal afetler, trafik kazaları, ağır bir hastalık ya da ameliyat, sevilen birinin ani kaybı, evde şiddete tanık olmak, fiziksel ya da cinsel istismar bu sarsıntıya yol açabilecek yaşantılardır.

Bu tür bir olayın ardından ilk haftalarda yoğun korku, kâbuslar, ebeveyne yapışma ve uyku sorunları görülmesi beklenen tepkilerdir. Muayeneme gelen ailelere bu tepkilerin bir "hastalık" değil, olağan dışı bir olaya verilen olağan yanıtlar olduğunu anlatırım. Pek çok çocuk, güvenli bir ortam ve sevdiklerinin desteğiyle birkaç hafta içinde toparlanır. Ancak bazı çocuklarda belirtiler bir aydan uzun sürer, giderek artar ve çocuğun yaşamını belirgin biçimde etkiler. Bu durumda travma sonrası stres bozukluğundan söz ederim.

Altı yaşından küçük çocuklarda travma

Küçük çocuklar yaşadıklarını sözcüklerle anlatmakta zorlandıkları için travmanın etkilerini davranışlarıyla gösterir:

• Olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırma; örneğin oyuncak arabaları defalarca çarpıştırma
• Tuvalet eğitimi, konuşma ya da uyku gibi kazanılmış becerilerde gerileme
• Ebeveynden bir an bile ayrılmak istememe
• Daha önce olmayan korkular: karanlık, yalnız kalma, yabancılar
• Uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma, korkulu rüyalar
• Ani öfke nöbetleri ve huzursuzluk

Bu yaşta tedavinin büyük bölümünü ebeveynle birlikte, çocuk-ebeveyn ilişkisini güçlendirerek yürütürüm.

Okul çağında travma

Okul çağındaki çocuklar yaşadıklarını daha iyi anlatabilir; ancak çoğu zaman suçluluk duyar ya da olayın tekrarlanacağından korkar:

• Olayla ilgili istemsiz anılar ve kâbuslar
• Olayı hatırlatan yerlerden, seslerden ve konulardan kaçınma
• Baş ve karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Dikkat dağınıklığı ve okul başarısında düşüş
• "Benim yüzümden oldu" gibi suçluluk düşünceleri
• Kolay irkilme, sürekli tetikte olma hâli

Ergenlikte travma

Ergenler travmanın etkilerini çoğu zaman yetişkinlerden saklar. Geri çekilme, öfke patlamaları, okuldan kopma, riskli davranışlar, alkol ya da madde kullanımı ve gelecek hakkında umutsuzluk bu dönemde öne çıkabilir. Bazı gençler yaşadıklarını utanç nedeniyle hiç anlatmaz. Görüşmelerimde gençlere, yaşadıklarını ne zaman ve ne kadar anlatacaklarına kendilerinin karar vereceğini açıkça söylerim; bu kontrol duygusu güvenin temelidir.

Muayenede neye bakıyorum?

Travma yaşamış bir çocukla ilk görüşmede önceliğim güvenliktir. Çocuğu yaşadıklarını anlatmaya zorlamam. Önce ebeveynlerle olayın ne olduğunu, çocuğun olay sırasında ve sonrasında nasıl tepki verdiğini ve bugün nelerde zorlandığını konuşurum. Ardından çocukla, yaşına uygun biçimde oyun, resim ve sohbet aracılığıyla tanışırım.

Değerlendirmede şunlara bakarım:

1. Belirtilerin türü, şiddeti ve süresi
2. Olayın ardından çocuğun aldığı destek ve ailenin durumu
3. Eşlik eden depresyon, kaygı, uyku ve davranış sorunları
4. Çocuğun şu anda güvende olup olmadığı
5. Daha önce yaşanmış başka zorlayıcı deneyimler

Süren bir tehlike varsa, örneğin evde şiddet devam ediyorsa, ilk adım çocuğun güvenliğinin sağlanmasıdır.

Tedavi planını nasıl kuruyorum?

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi

Çocuk ve ergenlerde travma sonrası stresin tedavisinde en güçlü kanıta sahip yöntem, travmaya uyarlanmış bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapide çocuk önce duygularını tanımayı, bedenindeki gerginliği gevşetmeyi ve zor anlarda kendini sakinleştirmeyi öğrenir. Ardından benim eşliğimde, kendi temposunda yaşadıklarını anlatır, yazar ya da çizer. Bu süreç, travmatik anının yarattığı korkunun azalmasını ve "benim suçumdu" gibi yanlış inançların düzelmesini sağlar.

EMDR

Özellikle tek bir sarsıcı olayın ardından gelişen belirtilerde EMDR terapisini kullanırım. Bu yöntemde çocuk anıya odaklanırken iki yönlü bir uyarım alır ve anının duygusal yükü zamanla hafifler.

Aileyle çalışmak

Ebeveynlerin çocuğun tepkilerini anlaması ve evde öngörülebilir bir düzen kurması iyileşmenin anahtarıdır. Deprem ya da bir yakının ölümü gibi evdeki herkesi sarsan olaylarda anne babaların da kendi yaraları için yardım alması gerekir. Bu konuda aile temelli tedavi görüşmeleri planlarım.

İlaçların yeri

İlaçlar travma sonrası stresin ilk seçeneği değildir; ancak ağır uykusuzluk, yoğun kaygı ya da eşlik eden depresyon gibi durumlarda terapiyi destekleyecek biçimde kısa süreli kullanılabilir.

Tekrarlayan ve uzun süren travmalar

Tek bir olaydan farklı olarak, aylar ya da yıllar boyunca süren ihmal, aile içi şiddet ya da istismar gibi yaşantılar çocuğun gelişimini çok daha geniş biçimde etkileyebilir. Bu çocuklarda duygularını düzenlemekte büyük güçlük, kendine ve başkalarına güvenememe, ilişkilerde zorlanma ve bedensel yakınmalar daha belirgin olabilir. Tedavi bu durumlarda daha uzun soluklu olur ve önce güvenli bir yaşam ortamının ve güvenilir bir bakım veren ilişkisinin kurulmasıyla başlar. Gerektiğinde sosyal hizmetler ve ilgili kurumlarla iş birliği yaparım.

Okulun rolü

Sarsıcı bir yaşantının ardından okula dönmek, çocuğun yaşamın devam ettiğini görmesi açısından önemlidir. Ailenin onayıyla öğretmene durumu kısaca anlatmayı, çocuğun dikkat ve uyku sorunlarının bir süre devam edebileceğini ve gerektiğinde kısa molalara ihtiyaç duyabileceğini paylaşmayı öneririm. Öğretmenin sınıfta güvenli ve öngörülebilir bir ortam sunması, çocuğun toparlanmasına büyük katkı sağlar.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: On bir yaşında bir kız çocuğu, ailesinin geçirdiği bir trafik kazasından üç ay sonra hâlâ arabaya binemiyor, her gece kâbuslarla uyanıyor ve okulda dikkatini toplayamıyordu. Kazada kimse ağır yaralanmamıştı; ancak çocuk "O gün ısrar etmeseydim gezmeye gitmezdik" diye kendini suçluyordu. Travma odaklı terapide önce gevşeme ve nefes çalışmalarıyla başladık. Sonra kaza gününü küçük parçalar hâlinde bir hikâye defterine yazdık. Çocuk suçluluk düşüncesini sorgulamayı öğrendi; ailesiyle birlikte önce park hâlindeki arabaya oturmak, sonra kısa mesafeler gitmek gibi adımlar attık. İki buçuk ay sonra kâbuslar seyrekleşmiş, çocuk okul servisine yeniden binmeye başlamıştı.

Afet sonrası ilk dönemde ailelere önerilerim

• Çocuğunuza artık güvende olduğunu sık sık söyleyin ve gösterin.
• Yatma, kalkma ve sofra saatlerini mümkün olan en kısa sürede bildik hâline getirin.
• Sorularına kısa ve dürüst yanıtlar verin.
• Haber ve görüntülerin tekrar tekrar izlenmesini sınırlayın.
• Gerileme davranışlarına sabırla yaklaşın.
• Kendi duygularınız için de destek alın.

Sık sorulan sorular

Çocuğum olaydan hiç söz etmiyor; iyi mi?

Her zaman değil. Olaydan söz etmemek bazen bir kaçınma biçimidir. Davranışlarda, uykuda ya da oyunda değişiklik varsa değerlendirme yapılması uygun olur.

Travma tedavisi ne kadar sürer?

Travma odaklı terapi çoğunlukla haftalık görüşmelerle birkaç ay sürer. Süre, yaşanan olayın niteliğine ve çocuğun ihtiyaçlarına göre değişir.

Belirtiler aylar sonra başlayabilir mi?

Evet. Bazı çocuklarda belirtiler olaydan aylar sonra, örneğin olayın yıl dönümünde ya da benzer bir durumla karşılaşıldığında ortaya çıkabilir.

Çocuğumu olayın yaşandığı yere götürmeli miyim?

Bu kararı aceleye getirmemek gerekir. Terapide çocuk hazır olduğunda, küçük adımlarla ve güvendiği bir yetişkin eşliğinde olayın yaşandığı yere ya da benzer ortamlara yaklaşmak iyileşmenin bir parçası olabilir. Zorla götürmek ise korkuyu artırabilir.

Kardeşi de aynı olayı yaşadı ama hiçbir belirti göstermiyor; normal mi?

Aynı olayı yaşayan iki çocuk birbirinden çok farklı tepkiler verebilir. Belirti göstermeyen kardeşin de bir süre izlenmesi, yaşadıklarını anlatmasına alan açılması önerilir.