Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

Dikkat eksikliğine nasıl bakıyorum?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısaca DEHB, muayeneme en sık gelen başvuru nedenlerinden biridir. Aileler genellikle öğretmenden gelen bir notla, bitmeyen ödev saatleriyle ya da "çok zeki ama bir türlü odaklanamıyor" cümlesiyle gelir. DEHB'yi ailelere çoğu zaman şöyle anlatırım: Beynin "yönetici" bölümü, yani dikkati yönlendiren, dürtüleri frenleyen, zamanı ve işleri planlayan sistem, bu çocuklarda yaşıtlarına göre daha yavaş olgunlaşır ve daha zor çalışır.

Bu durum çocuğun zekâsıyla ya da iyi niyetiyle ilgili değildir. DEHB'li çocuklar çoğu zaman yapması gerekeni bilir; ancak bilgiyi davranışa dönüştürmekte zorlanır. Tanıdan söz edebilmem için bu güçlüklerin en az yarım yıldır sürmesini, ilkokulun son yıllarından önce belirmiş olmasını, yalnızca evde ya da yalnızca okulda değil her ikisinde de görülmesini ve çocuğun gündelik hayatını gerçekten zora sokmasını ararım.

Okul öncesi dönemde dikkat eksikliği

Okul öncesi çocukların hareketli olması olağandır; bu nedenle bu yaşta tanı koyarken özellikle dikkatli olurum. Ancak bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik yaşıtlarından belirgin biçimde ayrışır:

• Yemek ya da masal sırasında bile birkaç dakika oturamama
• Tehlikeyi hesaba katmadan tırmanma, koşma, sokağa fırlama
• Kreşte sık kazalar ve yaralanmalar
• Oyunlarda sırasını bekleyememe, arkadaşlarının oyuncaklarını alma
• Yönergelere uymakta yaşıtlarından belirgin biçimde zorlanma

Bu yaş grubunda tedavinin ilk basamağı her zaman ebeveyn eğitimidir. İlaç tedavisini okul öncesi dönemde ancak ağır ve başka yöntemlerle düzelmeyen durumlarda düşünürüm.

Okul çağında dikkat eksikliği

DEHB en çok ilkokul yıllarında fark edilir; çünkü okul, uzun süre oturmayı, dinlemeyi, yönergeleri izlemeyi ve ödev yapmayı gerektirir. Bu yaşta sık gördüğüm belirtiler:

• Dikkatsizlik hataları, soruyu yarım okuma, işlem işaretini karıştırma
• Ödeve başlamakta ve bitirmekte büyük güçlük
• Sürekli eşya kaybetme, unutkanlık
• Sınıfta yerinden kalkma, sürekli kıpırdanma, aşırı konuşma
• Sırasını bekleyememe, söz kesme
• Öğretmenden sık uyarı almaya bağlı olarak düşen özgüven

Dikkat eksikliğinin önde olduğu sessiz görünümün, özellikle kız çocuklarında, uzun süre fark edilmeyebileceğini akılda tutmak gerekir. Bu çocuklar sınıfta sorun çıkarmaz; ama sürekli dalgındır ve potansiyellerinin altında kalır.

Ergenlikte dikkat eksikliği

Ergenlikte bedensel hareketlilik genellikle azalır; yerini iç huzursuzluğa bırakır. Bu dönemde öne çıkan güçlükler şunlardır:

• Ertelemek, son ana bırakmak, ödev ve proje teslimlerini kaçırmak
• Zamanı yönetememek, randevulara geç kalmak
• Uzun metinleri okumakta, ders çalışmaya odaklanmakta zorlanmak
• Dürtüsel kararlar; trafikte, harcamalarda, ilişkilerde riskli davranışlar
• Düşük özgüven, kaygı ve bazen depresyon

Ergenlerle çalışırken gencin kendi hedeflerini konuşmayı, tedaviye onun da ikna olarak katılmasını önemserim. Ergenin tedaviyi ailesinin isteği değil kendi aracı olarak görmesi, düzenli sürdürmenin anahtarıdır.

Muayenede neye bakıyorum?

Bu tanıyı koyduran tek bir kâğıt ya da bilgisayar sonucu yoktur; yapbozun parçalarını farklı yerlerden toplarım. Değerlendirmemde:

1. Gebelikten bugüne gelişim öyküsünü ve belirtilerin başlangıcını sorgularım.
2. Çocukla görüşür, onu oyun ve görev sırasında gözlemlerim.
3. Ebeveyn ve öğretmen ölçekleriyle belirtilerin farklı ortamlardaki görünümünü karşılaştırırım.
4. Tablo belirsiz kaldığında MOXO dikkat testi ile çocuğun odaklanma ve kendini durdurma becerisine sayısal olarak bakarım.
5. Kaygı, öğrenme güçlüğü, uyku sorunu, tik bozuklukları ve otizm spektrumu gibi eşlik edebilecek ya da benzer görünüm yaratabilecek durumları ayrıca değerlendiririm.

Tedavi planını nasıl kuruyorum?

Ebeveyn eğitimi ve ev düzeni

Her yaşta tedavinin önemli bir parçası, evde öngörülebilir bir düzen kurmaktır. Ebeveyn danışmanlığı görüşmelerinde ailelerle birlikte net yönergeler, olumlu davranışın pekiştirilmesi, ödül sistemleri ve tutarlı sonuçlar üzerinde çalışırım.

İlaç tedavisi

İlkokul ve sonrasında, güçlükler dersleri, arkadaşlıkları ya da aile içi ilişkileri ciddi biçimde sarsıyorsa ilaç güçlü bir destektir. Bu ilaçların iki ana ailesi vardır; hangisinden başlayacağımıza, çocuğun eşlik eden sorunlarına ve ailenin görüşüne bakarak karar veririz. İlaç süresince çocuğun büyüme eğrisini, yemek yeme ve uyku düzenini, kalp atımını ve kan basıncını takip ederim. Ayrıntılar için psikiyatrik ilaç tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.

Beceri çalışmaları

Gençlerle ajandayı kullanmak, büyük işleri parçalara ayırmak ve dikkat dağıtıcıları masadan uzaklaştırmak üzerine çalışırız; ilaç dikkati açar ama bu alışkanlıkları kendiliğinden kazandırmaz. Öfkesi çabuk yükselen ya da hayal kırıklığına zor dayanan çocuklarda bilişsel davranışçı terapi araçlarını da kullanırım.

Okulla iş birliği

Ailenin izniyle öğretmene sınıfta işe yarayabilecek küçük değişiklikler öneririm: çocuğun tahtaya ve öğretmene yakın oturtulması, uzun bir çalışma kâğıdının iki üç parçaya bölünmesi, sınav süresinin biraz uzatılması, ev ödevlerinin deftere yazdırılması yerine çıktı olarak verilmesi gibi. Öğretmenden düzenli geri bildirim almak, tedavinin etkisini izlememe yardımcı olur.

Ailelere önerilerim

• Günlük rutinleri görünür kılın ve her gün aynı sırayla uygulayın.
• Ödevi küçük parçalara bölün, aralara kısa hareket molaları koyun.
• Çocuğunuzun yanına giderek, göz teması kurarak tek bir yönerge verin.
• Doğru giden bir şeyi gördüğünüz anda söyleyin; geç gelen övgü bu çocuklarda etkisini yitirir.
• Uyku saatlerini koruyun; yetersiz uyku belirtileri belirgin biçimde artırır.
• Çocuğunuzun parladığı alanları, sporu, müziği, el becerisini, evde de görünür kılın; gün boyu uyarı duyan bir çocuğun buna ihtiyacı vardır.

Ailelerin sık düştüğü yanılgılar

Muayenemde sık karşılaştığım bazı düşünceler, DEHB'nin doğru anlaşılmasını zorlaştırır:

• "Bilgisayar oyununa saatlerce odaklanıyor, demek ki dikkat sorunu yok." Hızlı ödül veren ve sürekli değişen uyaranlar DEHB'li çocukların dikkatini kolayca yakalar. Asıl güçlük, sıkıcı ve çaba gerektiren işlerdedir.
• "Büyüyünce geçer." Hareketlilik yaşla azalabilir; ancak plan yapma ve düzen güçlükleri birçok kişide yetişkinliğe uzanır.
• "Daha sıkı disiplin gerekir." Sert ve tutarsız cezalar DEHB'li çocuklarda davranışı düzeltmez, tersine öfkeyi ve inadı artırır. Tutarlı, kısa ve öngörülebilir sonuçlar çok daha etkilidir.
• "İlaç çocuğu uyuşturur." Doğru dozdaki ilaç çocuğu uyuşturmaz; donukluk görülüyorsa doz ya da ilaç yeniden ayarlanmalıdır.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: On yaşında bir erkek çocuk, her akşam iki saat süren ödev kavgaları ve öğretmenden gelen haftalık notlarla getirildi. Değerlendirmede dikkat eksikliğinin yanında okuma hızında da belirgin bir gerilik saptadık. Tedavi planına ilaçla birlikte okuma desteği, evde yirmi dakikalık ödev blokları ve sınıfta ön sıraya oturma eklendi. Birkaç ay içinde ödev saati yarıya indi; en önemlisi çocuk "ben aptalım" demeyi bıraktı.

Sık sorulan sorular

Yıllarca ilaç kullanmak zararlı olur mu?

Bu ilaçlar onlarca yıldır çocuklarda kullanılıyor ve uzun dönem etkileri geniş çalışmalarla izlendi. Kontrolleri aksatmadığınız sürece olası bir sorunu erkenden görür, gerekirse dozu ya da ilacı değiştiririm.

DEHB'li çocuğum hafta sonu ilaç kullanmalı mı?

Buna çocuğun hafta sonlarının nasıl geçtiğine bakarak birlikte karar veririz. Cumartesi ve pazar evde, spor kulübünde ya da arkadaşlarıyla ciddi zorluk yaşıyorsa ara vermemek daha doğru olabilir; yoksa hafta sonları ilaçsız geçebilir.

Ergenlikte DEHB tanısı konabilir mi?

Evet. Belirtiler çocukluktan beri var olsa da bazı gençlerde, özellikle dikkat eksikliğinin önde olduğu görünümde, tanı ergenlikte konabilir.

Dikkat eksikliği olan çocuğum spor yapmalı mı?

Kesinlikle. Düzenli fiziksel etkinlik dikkat ve duygu düzenlemesini destekler, çocuğun enerjisine olumlu bir kanal açar ve özgüvenini güçlendirir. Takım sporlarında kurallara uymakta zorlanan çocuklar için yüzme, dövüş sanatları ya da tırmanış gibi bireysel sporlar iyi bir başlangıç olabilir.