EMDR terapisi

EMDR'ye nasıl bakıyorum?

EMDR, travmatik anıların işlenmesine yardımcı olan yapılandırılmış bir terapi yöntemidir. Adı, İngilizcede göz hareketleri, duyarsızlaştırma ve yeniden işleme anlamına gelen ifadenin baş harflerinden oluşur. Yöntemin temelinde şu gözlem yatar: Bazı korkutucu deneyimler, beynin olağan "dosyalama" sürecinden geçemez ve olayın görüntüleri, sesleri, bedensel duyumları ilk günkü canlılığıyla saklanır. Bu anılar tetiklendiğinde çocuk, olay yeniden yaşanıyormuş gibi hisseder.

EMDR seansında çocuk, zor anının belirli bir karesini zihninde tutarken benim yönlendirdiğim iki yönlü bir uyarımı izler ya da hisseder. Bu uyarım sağa sola hareket eden parmağımı gözleriyle takip etmek, dizlerine sırayla hafif dokunuşlar ya da kulaklıktan sırayla gelen sesler olabilir. Bu süreç, anının taşıdığı duygusal yükün azalmasına ve anının "geçmişte kalmış bir olay" olarak yeniden yerleşmesine yardımcı olur.

EMDR'yi bir sihirli değnek olarak görmüyorum. Doğru çocukta, doğru zamanda ve iyi bir hazırlıkla uygulandığında çok değerli bir yöntemdir. Uluslararası sağlık kuruluşları da travma sonrası stres yaşayan çocuklar ve gençler için önerdikleri yöntemler arasında EMDR'ye yer vermektedir.

Hangi çocuklarda kullanıyorum?

EMDR'yi en çok, belirli bir olayla başlamış ve o olaya bağlı kalmış belirtilerde kullanırım:

• Depremden sonra kapalı mekânlara giremeyen ya da her titreşimde panikleyen çocuklar
• Trafik kazasının ardından araca binmekte zorlanan gençler
• Ameliyat, acil müdahale ya da uzun hastane yatışından sonra gelişen korkular
• Bir hayvan saldırısının ardından başlayan fobiler
• Okulda yaşanan aşağılayıcı bir olayın ya da zorbalığın bıraktığı izler
• Bir yakının beklenmedik kaybıyla ilgili, yası zorlaştıran yoğun görüntüler

Daha geniş tablo için travma sonrası stres bozukluğu tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlerde beklemeyi tercih ediyorum?

Bazı durumlarda EMDR'ye hemen başlamam. Çocuk hâlâ güvensiz bir ortamda yaşıyorsa, yoğun duygular karşısında kendini toparlayamıyorsa, ağır bir ruhsal kriz içindeyse ya da birbirine bağlı pek çok zorlu yaşantı söz konusuysa önce güvenliği ve duygu düzenleme becerilerini güçlendirmeye odaklanırım. EMDR'ye ancak çocuk bu becerileri kazandıktan sonra geçeriz.

Hazırlık aşamasında neler yapıyorum?

Hazırlık, EMDR'nin belki de en önemli bölümüdür. Bu aşamada:

1. Çocuğun ve ailenin öyküsünü ayrıntılı olarak dinlerim.
2. Çocukla güven ilişkisi kurar, onu oyun ve sohbet aracılığıyla tanırım.
3. Ona EMDR'yi yaşına uygun bir dille anlatırım; küçük çocuklara bazen "beynin karışık bir çekmeceyi düzenlemesine yardım edeceğiz" gibi benzetmeler kullanırım.
4. Kendini sakinleştirmek için kullanacağı araçları öğretirim: huzurlu bir yeri zihninde canlandırmak, yavaş nefes almak, bedenini fark etmek.
5. Seans sırasında istediği an duraklayabileceğini gösteren bir "dur" işareti belirleriz.

Bir seansın akışı

Hazır olduğunda, çalışacağımız anının en zor karesini birlikte seçeriz. Bu karenin çocuğa söylettiği olumsuz cümleyi ("Güvende değilim", "Benim suçumdu") ve onun yerine inanmak istediği cümleyi ("Artık güvendeyim", "Elimden geleni yaptım") belirleriz. Çocuk o kareyi düşünürken kısa uyarım turları uygularım; her turdan sonra durur ve aklına neler geldiğini sorarım. Zihin bazen olayın başka bir ayrıntısına, bazen tamamen farklı bir anıya, bazen de bedendeki bir hisse gider. Turlar ilerledikçe sıkıntının yoğunluğu azalır. Ardından olumlu cümlenin çocuk için ne kadar doğru hissettirdiğini güçlendirir ve bedeninde kalan bir gerginlik olup olmadığına bakarız. Her seansı çocuk sakin ve dengede olduğunda bitiririm.

Yaşa göre uyarlamalarım

Okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda göz hareketleri yerine sırayla ellere ya da dizlere dokunma ya da çocuğun kendine sarılarak omuzlarına dokunduğu kelebek hareketini tercih ederim. Sıkıntının yoğunluğunu sayılarla değil kollarla ya da yüz ifadesi kartlarıyla gösteririz. Olay bazen bir resim, bir kukla oyunu ya da birlikte yazdığımız kısa bir hikâye üzerinden ele alınır. Küçük çocuklarda ebeveynin odada bulunması güven verir.

Ergenlerle çalışırken yöntemi ayrıntılı olarak anlatır ve kontrolün onlarda olduğunu vurgularım. Gençlerin bir kısmı ilk seansta temkinlidir; ancak yöntemin işe yaradığını hissettiklerinde sürece çok daha istekli katılırlar.

Seanslar arasında

İşleme seanslarından sonra bazı çocuklarda bir iki gün süren yorgunluk, daha canlı rüyalar ya da olayla ilgili yeni ayrıntıların hatırlanması görülebilir. Bu durumu ailelere önceden anlatır, yoğun ve geçmeyen bir sıkıntı fark ederlerse benimle iletişime geçmelerini isterim.

Diğer yöntemlerle birlikte

EMDR çoğu zaman daha geniş bir planın parçasıdır. Olayın ardından gelişen kaygı ya da çökkünlük için bilişsel davranışçı terapi, bütün ailenin etkilendiği durumlarda aile temelli tedavi ve özel durumlarda kısa süreli ilaç desteği plana eklenebilir.

Ailelerin seansa hazırlığı

EMDR seansından önce ailelerden bir iki küçük şey rica ederim: Çocuğun o gün yorgun ya da aç gelmemesi, seans sonrasında sakin bir akşam planlanması ve çocuğa seansta neler konuşulduğunun ayrıntılı olarak sorulmaması. Çocuk anlatmak isterse onu dinlemek yeterlidir. Ebeveynlerin de seanslarla ilgili sorularını ve kaygılarını benimle paylaşmaları sürecin güvenle ilerlemesini sağlar.

Toplu afetlerden sonra EMDR

Deprem gibi geniş bir bölgeyi etkileyen afetlerin ardından pek çok çocuk benzer korkular yaşar. Bu dönemde her çocuğa hemen terapi başlamak yerine, önce günlük yaşamın yeniden düzenlenmesine ve çocukların doğal toparlanma süreçlerine fırsat tanımak önemlidir. Haftalar geçmesine rağmen korkusu azalmayan, uykusu ve okulu belirgin biçimde etkilenen çocuklarda EMDR ve travmaya uyarlanmış diğer yöntemler gündeme gelir.

Yöntemin sınırları

EMDR tek başına her travmayı çözmez. Süregen ihmal ya da istismar gibi uzun soluklu zorluklarda daha kapsamlı bir tedavi planı gerekir. Ayrıca EMDR'nin güvenle uygulanabilmesi, uygulayan kişinin bu yönteme özgü eğitim almış olmasına ve çocuk gelişimi konusundaki deneyimine bağlıdır.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: On yaşında bir erkek çocuğu, apartmanlarında çıkan bir yangından sonra her gece kokuya karşı uyanıyor, okulda yangın tatbikatı duyurusu yapıldığında ağlıyordu. İki seanslık hazırlıkta çocuğun en sevdiği yer olan dedesinin köyündeki dere kenarını "sakin yer" olarak çalıştık. Ardından yangın gecesinin en zor karesiyle, merdivenden inerken gördüğü dumanla çalıştık. Dört işleme seansının ardından kâbuslar seyrekleşti; çocuk okuldaki tatbikata öğretmeninin yanında katılabildi.

Sık sorulan sorular

EMDR sırasında çocuğum hipnoz altında mı oluyor?

Hayır. Çocuk tamamen bilinçlidir, ne olduğunu bilir ve istediği an durabilir.

Olayı ayrıntılı anlatmak zorunda mı?

Hayır. EMDR'de olayın ayrıntılı biçimde anlatılması gerekmez; çocuğun anının belirli bir karesine zihninde odaklanması yeterlidir.

Kaç seans gerekir?

Tek bir olaya bağlı, yakın zamanda başlamış belirtilerde birkaç işleme seansı yeterli olabilir. Hazırlığın uzun sürmesi gereken ya da birden fazla anıyla çalışılacak durumlarda süreç uzar.

EMDR ile bilişsel davranışçı terapi arasında nasıl seçim yapıyorsunuz?

Seçimi çocuğun yaşına, yaşadığı olayın niteliğine, kendini ifade etme biçimine ve ailenin tercihlerine göre yaparım. Bazı çocuklarda iki yöntemi birlikte ya da ardışık olarak kullanırım.

Seanslar sonrası çocuğum okula gidebilir mi?

Evet. Ancak işleme seanslarını mümkünse çocuğun ertesi günü yoğun olmayan bir zamana planlamayı tercih ederim.

EMDR uygulamasında video kaydı yapılıyor mu?

Hayır. Seanslar kayda alınmaz; seans notları gizlilik ilkelerine uygun biçimde saklanır.

Çocuğum seansta ağlarsa ne oluyor?

Seans sırasında duyguların yükselmesi işleme sürecinin doğal bir parçası olabilir. Çocuğun yanında kalır, gerekirse turu durdurup sakinleşme araçlarını kullanırız.