Aile temelli tedavi

Neden aileyle birlikte çalışıyorum?

Çocuk ve ergen psikiyatrisinde çalıştığım yıllar bana şunu öğretti: Bir çocuğu tek başına muayene odasına alıp birkaç saat konuşarak değiştirmek, onu gününün büyük bölümünü geçirdiği evin içinde desteklemek kadar etkili olmaz. Çocuk haftada bir saat benimle, haftanın geri kalan yüz altmış küsur saatini ise ailesiyle geçirir. Bu nedenle tedavi planlarımın önemli bir bölümünde aileyle birlikte çalışmak yer alır.

Bu yaklaşımda merceğe tek bir çocuğu değil, evdeki ilişkiler ağını koyarım; hedef, o ağın çocuğu taşıyan bir zemine dönüşmesidir. Burada amacım kimseyi suçlamak değildir. Her aile, kendi koşulları içinde elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışır. Ancak bazen iyi niyetle geliştirilen alışkanlıklar, farkında olmadan sorunu sürdürebilir. Bu döngüleri birlikte fark etmek ve küçük değişikliklerle yeni bir denge kurmak, aile temelli tedavinin özüdür.

Hangi durumlarda öneriyorum?

Aile temelli tedaviyi tek başına ya da çocuğun bireysel tedavisiyle birlikte şu durumlarda sıkça öneririm:

• Ev içinde süregen çatışmalar, kurallar konusunda sürekli tartışmalar
• Gençle ebeveynler arasında iletişimin kopması
• Kaygı ve takıntılarda ailenin ritüellere ve güvence döngüsüne katılması
• Depresyon yaşayan gençlerde aile içindeki güvenin zedelenmesi
• Kısıtlayıcı yeme sorunları
• Ayrılık, üvey aile kurulması, şehir değiştirme ya da bir yakının ölümü
• Bir kardeşin uzun süren hastalığı ya da özel gereksinimi nedeniyle değişen ev düzeni
• Kardeşler arasında yoğun çatışma ya da kıskançlık

Görüşmelerim nasıl ilerliyor?

İlk görüşmeler, herkesin sesini duymak

İlk aile oturumunda evdeki herkese aynı soruyu sorarım: "Sizce bu evde şu sıralar en çok ne zorlanıyor?" Anne, baba, çocuk ve gerektiğinde kardeşler aynı durumu farklı biçimlerde yaşar ve anlatır. Örneğin anne gencin "hiç yardım etmediğini", genç annesinin "sürekli söylendiğini", baba ise "evde huzur kalmadığını" söyleyebilir. Bu farklı anlatıları yan yana koymak, çoğu zaman ailenin kendisini bile şaşırtır ve yeni bir konuşmanın kapısını aralar.

Döngüleri görünür kılmak

Ardından tekrarlayan döngüleri birlikte çizeriz. Bir tartışmanın nasıl başladığı, nasıl büyüdüğü, kimin ne söylediği, nasıl bittiği ve ardından neler yaşandığı. Bu döngüyü bir kâğıda dökmek, aile üyelerinin kendilerini dışarıdan görmesini sağlar. Döngünün hangi noktasında farklı bir şey yapılabileceğini konuşmak, değişimin ilk adımıdır.

Küçük ve somut adımlar

Her görüşmenin sonunda aileyle birlikte evde denenecek küçük bir adım belirlerim. Örneğin haftada iki akşam ekransız bir aile yemeği, gergin konuların konuşulacağı belirli bir zaman, sabah hazırlıkları için yazılı bir liste ya da her ebeveynin çocukla baş başa geçireceği kısa bir zaman. Bu adımların küçük olması bilinçli bir tercihtir; çünkü küçük adımlar sürdürülebilir ve başarı deneyimi yaratır.

Ebeveynlerle ayrı görüşmeler

Bazı konuların çocukların yanında konuşulması uygun değildir: ebeveynler arasındaki görüş ayrılıkları, kendi stresleri ya da geçmiş deneyimleri gibi. Bu nedenle aile görüşmelerinin yanında ebeveynlerle ayrı görüşmeler de planlarım. Amacım anne ile babanın çocuğun karşısında aynı cümleleri kurabilmesidir; bu çalışma çoğu zaman ebeveyn danışmanlığı oturumlarıyla birlikte yürür.

Özel durumlar için aile temelli yaklaşımlar

Yeme bozukluklarında

Kısıtlayıcı yeme sorunu yaşayan gençlerde aile temelli tedavi en çok araştırılmış yöntemlerden biridir. Bu yaklaşımda ebeveynler bir süreliğine gencin öğünlerinin sorumluluğunu üstlenir ve genç kilo aldıkça bu sorumluluk adım adım ona geri verilir. Kilo ve beslenme takibini gencin çocuk hekimi ve bir beslenme uzmanıyla paylaşırım.

Ergen depresyonunda

Çökkünlük yaşayan gençlerin bir kısmı, en karanlık anlarında bile anne babasının kapısını çalmaz; yıllar içinde biriken küslükler araya görünmez bir mesafe koymuştur. Aile görüşmelerinde bu kırgınlıkları güvenli bir ortamda konuşulabilir hâle getirmeye ve ebeveynlerin savunmaya geçmeden dinleyebilmesine yardımcı olurum. Ayrıntılar için ergen depresyonu tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.

Kaygı ve OKB'de

Kaygı ya da takıntı yaşayan bir çocuğu rahatlatmak için evde zamanla kurulan alışkanlıklar, örneğin aynı soruya her seferinde yanıt vermek ya da onun istediği temizlik sırasına uymak, farkında olmadan sorunu besleyen birer yakıta dönüşür. Bu alışkanlıkları çocuğa destek olmayı sürdürerek adım adım azaltmak, obsesif kompulsif bozukluk tedavisinin ayrılmaz parçasıdır.

Gizlilik ve sınırlar

Bir gençle hem yalnız hem de ailesiyle birlikte görüştüğümde iki odanın arasına sağlam bir duvar örerim. Yalnızken bana açtığı konular, kendisi istemedikçe aile oturumunda gündeme gelmez. Bu duvarda tek bir kapı vardır: Gencin ya da bir başkasının hayatı risk altındaysa aileyi bilgilendiririm. Bu kuralı ilk gün herkesin önünde söylerim.

Ayrı yaşayan ebeveynler

Haftanın bir bölümünü annesinde, bir bölümünü babasında geçiren bir çocuğun iki evde de benzer yatma saatleri ve ekran kurallarıyla karşılaşması ona güven verir. Bu yüzden iki ebeveyni de sürece davet ederim; aynı odada bulunmaları zorsa oturumları ayırırım. Her koşulda gözettiğim şey, çocuğun iki ev arasında bir haberci ya da hakem konumuna düşmemesidir.

Aile oturumlarında kullandığım bazı araçlar

Aile görüşmelerinde konuşmanın kavgaya dönmemesi için bazı basit kurallar ve araçlar kullanırım. Bunlardan biri "konuşma taşı"dır: Elinde taş olan kişi konuşur, diğerleri sözünü kesmeden dinler. Küçük çocukların olduğu ailelerde bu araç, herkesin söz hakkını görünür kılar. Bir diğeri "ben dili"dir: "Sen hep geç kalıyorsun" yerine "Geç geldiğinde endişeleniyorum" demek, karşıdakinin savunmaya geçmesini önler. Bazı ailelerde ise bir haftalık "iyi anlar günlüğü" tutarız; her aile üyesi gün içinde birbirinde fark ettiği olumlu bir davranışı not eder ve bir sonraki görüşmede bunları paylaşırız. Bu küçük araçlar, evdeki iletişimin tonunu değiştirmede şaşırtıcı ölçüde etkilidir.

Değişimi nasıl izliyoruz?

Aile oturumlarının başında aileyle birlikte birkaç somut hedef belirleriz: haftada kaç akşam kavgasız geçtiği, sabah evden çıkışın ne kadar sürdüğü, gencin kaç akşam aile sofrasına katıldığı gibi. Bu hedefleri her birkaç görüşmede bir gözden geçirir, işe yarayan adımları sürdürüp yaramayanları değiştiririz.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: On beş yaşında bir gencin ailesi, evde her akşam telefon kullanımı yüzünden çıkan kavgalarla başvurdu. Genç odasına kapanıyor, anne sürekli kapıyı çalıyor, baba ise tartışmalara katılmayıp işten geç dönüyordu. İlk aile görüşmesinde gencin aslında okulda yaşadığı bir dışlanma deneyimini kimseye anlatamadığı ve telefonda tek sığınağının arkadaş grubu olduğu ortaya çıktı. Birkaç görüşme içinde aile, telefon kurallarını gençle birlikte belirledi; babanın haftada bir akşam gençle baş başa yürüyüşe çıkmasıyla iletişim yeniden kuruldu. Okuldaki durum için de rehberlik servisiyle iş birliği yaptık.

Sık sorulan sorular

Aile oturumu önermeniz, çocuğumun sorununa bizim yol açtığımızı mı gösteriyor?

Hayır. Aile temelli tedaviyi, ebeveynlerin çocuk üzerindeki güçlü etkisini iyileşme yönünde kullanmak için öneririm. Bu bir suçlama değil, bir iş birliği davetidir.

Kardeşlerin görüşmelere katılması gerekir mi?

Her zaman değil. Kardeşlerin de etkilendiği ya da çatışmanın bir parçası olduğu durumlarda bazı görüşmelere katılmaları yararlı olabilir.

Aile görüşmeleri ne sıklıkla yapılıyor?

Genellikle iki haftada bir planlarım. Bireysel görüşmelerle birlikte yürütüldüğünde sıklığı çocuğun ve ailenin ihtiyacına göre birlikte belirleriz.

Aile oturumlarına büyükanne ve büyükbaba da katılabilir mi?

Çocuğun bakımında önemli rol oynayan büyükanne, büyükbaba ya da başka yakınlar, ailenin uygun görmesi durumunda bazı oturumlara katılabilir. Bu katılım, evdeki kuralların herkes tarafından tutarlı biçimde uygulanmasını kolaylaştırır.