Bilişsel davranışçı terapi

Bu yöntemi neden bu kadar sık kullanıyorum?

Bilişsel davranışçı terapi, çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında üzerinde en çok araştırma yapılmış terapi yöntemlerinden biridir. Kaygı bozukluklarında, obsesif kompulsif bozuklukta, depresyonda ve travma sonrası stres bozukluğunda etkinliği defalarca gösterilmiştir. Benim için bu yöntemin değeri yalnızca bilimsel kanıtlarda değil, aynı zamanda çocuklara ve gençlere somut, anlaşılır ve yaşamlarında hemen kullanabilecekleri beceriler kazandırmasındadır.

Terapinin temelinde basit bir fikir yatar: Yaşadığımız olaylar, onlara verdiğimiz anlam, hissettiklerimiz ve yaptıklarımız birbirine bağlıdır. Bir çocuk sınıfta arkadaşının gülüşünü "Bana gülüyor" diye yorumlarsa utanır ve bir daha söz almaz. Aynı gülüşü "Az önce bir şaka yaptılar herhalde" diye yorumlarsa derse katılmaya devam eder. Bilişsel davranışçı terapi, bu bağlantıları görünür kılar ve çocuğa farklı yollar denemeyi öğretir.

Kimler için uygun?

Bu yöntemi muayenehanemde en çok şu durumlarda kullanıyorum:

• Anksiyete bozuklukları, okul reddi ve fobiler
• Sosyal anksiyete ve seçici konuşmazlık
• Obsesif kompulsif bozukluk
• Ergen depresyonu
• Travma sonrası stres
• Öfke kontrolü ve duygu düzenleme güçlükleri
• Uyku sorunları ve sınav kaygısı
• Tik bozukluklarında davranışçı yöntemler

Seanslarım nasıl geçiyor?

Birlikte bir harita çıkarmak

İlk seanslarda çocukla ya da gençle birlikte, yaşadığı zorluğun bir haritasını çıkarırız. Hangi durumlar onu zorluyor? O anlarda bedeninde neler hissediyor? Aklından neler geçiyor? Ne yapıyor ve sonra ne oluyor? Küçük çocuklarla bu haritayı resimlerle, büyük çocuklar ve ergenlerle ise tablolarla çizeriz. Harita, terapinin geri kalanında yol göstericimiz olur.

Duyguları tanımak ve düzenlemek

Pek çok çocuk duygularını adlandırmakta zorlanır. Bu nedenle terapinin başında duyguları tanıma ve yoğunluğunu ölçme üzerinde dururuz. "Duygu termometresi" ya da renkli kartlar bu aşamada çok işe yarar. Ardından nefes çalışmaları, kasları gevşetme ve dikkati başka yöne çevirme gibi duygu düzenleme becerilerini öğrenir ve prova ederiz.

Düşüncelerle oynamak

Çocuklarla düşünce çalışması yaparken onları birer dedektif ya da bilim insanı gibi düşünmeye davet ederim: "Bu düşüncenin doğru olduğuna dair kanıtın ne? Karşı kanıt var mı? Bir arkadaşın aynı şeyi düşünse ona ne söylerdin?" Ergenlerle ise daha ayrıntılı çalışır, zihnin sık düştüğü tuzakları birlikte keşfederiz: her şeyi ya hep ya hiç görmek, en kötüsünü beklemek, başkalarının ne düşündüğünü bildiğini sanmak gibi.

Deneyler ve adımlar

Terapinin en etkili bölümü, öğrenilenlerin gerçek yaşamda denenmesidir. Kaygılı bir çocuk korktuğu durumlara küçük adımlarla yaklaşır; depresyondaki bir genç gününe kendisine iyi gelecek küçük etkinlikler ekler; takıntıları olan bir çocuk ritüelini yapmadan beklemeyi dener. Her deney, çocuğun kendi deneyimiyle "yapabiliyorum" duygusunu güçlendirir.

Geleceğe yönelik plan

Terapinin son seanslarında çocukla ya da gençle birlikte öğrendiklerini özetleyen bir "araç çantası" hazırlarız ve gelecekte zorlandığında ne yapacağını planlarız.

Yaşa göre uyarlamalarım

Okul öncesi çocuklarla terapi, ağırlıklı olarak ebeveynler aracılığıyla ve oyunla yürür. Okul çağındaki çocuklarla hikâyeler, karakterler, çizimler ve ödül sistemleri kullanırım. Ergenlerle ise yetişkinlere daha yakın bir çalışma yaparım; ancak gencin kendi hedeflerini belirlemesine ve terapiyi kendi aracı olarak görmesine özen gösteririm. Gencin terapiye ailesinin isteğiyle değil, kendi yaşamında değiştirmek istediği bir şey için katılması, sürecin başarısını belirler.

Ailenin yeri

Bilişsel davranışçı terapide ebeveynler, çocuklarının evdeki koçlarıdır. Terapide öğrenilen becerileri hatırlatır, deneyleri destekler ve olumlu değişiklikleri fark ederler. Aynı zamanda farkında olmadan sorunu sürdüren alışkanlıklarını, örneğin aşırı güvence vermeyi ya da çocuğu korktuğu her durumdan uzak tutmayı, değiştirmeyi öğrenirler. Bu nedenle terapi sürecine düzenli ebeveyn görüşmeleri eklerim. Gerektiğinde aile temelli tedavi görüşmeleri de plana katılır.

Öfke ve duygu düzenleme çalışmalarında

Öfke patlamaları yaşayan çocuklarla çalışırken öfkenin bedende nasıl başladığını fark etmeyi, öfke yükselmeden önce kullanılabilecek "durdurma" yollarını ve sakinleştikten sonra sorunu konuşmayı öğretirim. Çocuk ve ebeveynle birlikte evde bir "sakinleşme köşesi" oluşturmak da bu çalışmanın bir parçasıdır.

Süre ve sıklık

Bilişsel davranışçı terapiyi genellikle haftalık seanslarla yürütürüm. Çoğu çocukta süreç on iki ile yirmi seans arasında tamamlanır. Hedeflere ulaşıldıkça seansları seyrekleştirir, gerektiğinde ilerleyen aylarda hatırlatma görüşmeleri planlarım.

İlaçla birlikte

Hafif ve orta düzeydeki birçok sorunda bilişsel davranışçı terapi tek başına yeterlidir. Belirtiler ağır olduğunda ya da terapiye tek başına yanıt alınamadığında ilaç tedavisiyle birlikte yürütürüm. Bazı durumlarda iki yöntemin birlikte kullanılması daha iyi sonuç verir.

Ev çalışmaları hakkında

Terapide görüşmeler arasında yapılacak küçük çalışmalar belirleriz; ancak bunları okul ödevine benzetmem. Bir hafta boyunca kaygının yükseldiği anları kısa notlarla kaydetmek, bir gün kendine iyi gelecek bir etkinlik planlamak ya da korku merdiveninin bir basamağını denemek gibi kısa ve somut görevlerdir. Çocukların bu görevleri sahiplenmesi için onları birlikte seçer, çocuğun ilgi alanlarına göre şekillendiririm. Ev çalışmaları, haftada bir saatlik görüşmede öğrenilenlerin gerçek yaşama taşınmasının en güçlü yoludur.

Grup ve dijital destekli uygulamalar

Bazı çocuklar için bireysel görüşmelerin yanı sıra benzer güçlükleri yaşayan yaşıtlarıyla bir arada çalışmak da yararlı olabilir. Sosyal kaygı yaşayan gençler grup içinde yeni becerileri doğal bir ortamda deneme fırsatı bulur. Ayrıca bazı ailelere evde kullanabilecekleri çalışma sayfaları ve kısa rehberler veririm. Bu araçlar terapinin yerini tutmaz, ancak öğrenilenleri pekiştirmeye yardımcı olur.

Terapinin sonunda neler kazanılıyor?

Terapinin sonunda çocuk ya da genç, zorlandığında kendine sorabileceği soruları, kullanabileceği sakinleşme yollarını ve küçük adımlarla ilerleme alışkanlığını edinmiş olur. Bu beceriler yalnızca bugünkü sorun için değil, ileride karşılaşacağı yeni zorluklar için de bir dayanak oluşturur.

Bir örnek

Ayrıntıları değiştirilmiş bir örnek: On üç yaşında, köpeklerden korktuğu için okula giden yolu değiştiren, parka gitmeyen ve arkadaşlarının evlerine köpekleri olduğu için gidemeyen bir kız çocuğuyla çalıştık. İlk seanslarda korkunun bedeninde nasıl hissedildiğini ve "Köpek beni ısıracak" düşüncesini inceledik. Ardından birlikte bir korku merdiveni hazırladık: köpek fotoğraflarına bakmak, videolar izlemek, uzaktan tasmalı bir köpeği izlemek, sakin bir köpeğin yanında durmak ve sonunda onu sevmek. Her basamağı ailesiyle birlikte evde ve sokakta denedi. On iki seansın sonunda en yakın arkadaşının evine gidebiliyor ve köpeğiyle oynayabiliyordu.

Sık sorulan sorular

Bilişsel davranışçı terapi kaç yaşından itibaren uygulanabilir?

Okul öncesi dönemden itibaren uyarlanmış biçimleri uygulanabilir. Küçük yaşlarda ebeveynlerin katılımı daha yoğundur.

Terapide öğrenilenler unutulur mu?

Bilişsel davranışçı terapinin amacı, terapi bittikten sonra da kullanılabilecek beceriler kazandırmaktır. Zor dönemlerde kısa hatırlatma görüşmeleri bu becerilerin tazelenmesine yardımcı olur.

Terapi okulu aksatır mı?

Seansları mümkün olduğunca okul saatleri dışında planlamaya çalışırım. Okul reddi gibi durumlarda ise terapinin hedeflerinden biri zaten çocuğun okula dönüşünü sağlamaktır.

Çocuğum terapide öğrendiklerini evde uygulamak istemiyor; ne yapmalıyım?

Bu durum sık görülür. Zorlamak yerine görevleri küçültmek, çocuğun seçimine bırakmak ve başarıları fark etmek genellikle işe yarar. Bu konuyu bir sonraki seansta birlikte ele alır, görevleri çocuğa daha uygun hâle getiririz.

Bilişsel davranışçı terapi ile oyun terapisi arasında fark var mı?

Oyun terapisi daha çok oyunun kendisini bir ifade ve iyileşme alanı olarak kullanır. Bilişsel davranışçı terapide ise oyun, belirli becerileri öğretmek için bir araçtır ve terapi daha yapılandırılmış, hedef odaklı ilerler.

Terapi sürecinizle ilgili sorularınız için iletişim sayfasındaki bilgileri kullanabilirsiniz.