Ergenlik, gençlerin kendi kimliklerini aradığı, sınırları sınadığı ve yeni deneyimlere açık olduğu bir dönemdir. Bu merak ve keşif isteği, gelişimin olağan ve sağlıklı bir parçasıdır. Ancak bu dönem aynı zamanda sigara, alkol ve diğer maddelerle ilk tanışmanın sıklıkla yaşandığı dönemdir. Ebeveynlerin önemli bir bölümü bu konuyu nasıl ele alacaklarını bilemez; bazıları konuyu hiç açmaz, bazıları ise yoğun kaygıyla gençlerini sıkı bir denetim altına almaya çalışır.
Muayenemde madde kullanımıyla ilgili kaygılarla gelen pek çok aileyle çalıştım. Bu yazıda ergenlerin neden madde kullanmaya yöneldiğini, hangi işaretlerin dikkat çekmesi gerektiğini ve ailelerin gençlerini nasıl koruyabileceğini anlatmak istiyorum.
Ergen beyni neden daha kırılgan?
Ergenlik döneminde beyin büyük bir yeniden yapılanma sürecinden geçer. Ödül ve heyecan arayışıyla ilgili bölgeler hızla gelişirken, dürtüleri frenleyen ve sonuçları öngören bölgeler gelişimini yirmili yaşların ortalarına kadar sürdürür. Bu gelişim farkı, gençlerin riskli davranışlara daha açık olmasını kısmen açıklar.
Gelişmekte olan ergen beyni, maddelerin etkilerine karşı da daha kırılgandır. Erken yaşta başlayan madde kullanımı, bağımlılık gelişme riskini artırır ve dikkat, bellek, öğrenme ve duygu düzenlemesi gibi işlevler üzerinde olumsuz etkiler bırakabilir. Bu nedenle ilk denemenin yaşını mümkün olduğunca ertelemek, koruyucu yaklaşımların temel hedeflerinden biridir.
Gençler neden madde kullanır?
- Merak ve deneme isteği: Pek çok genç maddeyi ilk kez merak nedeniyle dener.
- Akran etkisi: Arkadaş grubuna kabul edilme isteği, ergenlikte çok güçlüdür.
- Duygusal zorluklarla baş etme: Kaygı, mutsuzluk, öfke ya da yalnızlık yaşayan bazı gençler maddeyi bu duyguları bastırmak için kullanır.
- Heyecan arayışı: Bazı gençler mizaç olarak yeni ve heyecan verici deneyimlere daha yatkındır.
- Kolay erişim: Maddelere ulaşmanın kolay olması riski artırır.
- Aile ortamı: Ailede madde kullanımı, yoğun çatışma ya da ilgisizlik riski artırabilir.
Hangi gençler daha çok risk altında?
- Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan, tedavi almayan gençler
- Depresyon ve kaygı bozuklukları yaşayan gençler
- Travmatik yaşantıları olan gençler
- Okul başarısı düşük, okula bağlılığı zayıf gençler
- Madde kullanan arkadaş grubunda bulunan gençler
- Ailede madde kullanım öyküsü bulunan gençler
Dikkat edilmesi gereken işaretler
Ergenlikte davranış değişiklikleri olağandır; bu nedenle tek bir işarete dayanarak sonuç çıkarmamak gerekir. Ancak aşağıdaki işaretlerden birkaçı bir aradaysa daha dikkatli olmanızı öneririm:
- Arkadaş çevresinde ani ve açıklanamayan değişiklik
- Okul başarısında belirgin düşüş, devamsızlık
- Uyku ve iştah düzeninde değişiklikler
- Kırmızı gözler, alışılmadık kokular
- Açıklanamayan para harcamaları ya da evden para veya eşya kaybolması
- Aşırı gizlilik, telefonunu sürekli saklama
- Ani duygu dalgalanmaları, sinirlilik, ilgi kaybı
- Eskiden sevdiği etkinliklerden uzaklaşma
Koruyucu etkenler
Araştırmalar ve klinik deneyimim, ailenin gençleri madde kullanımına karşı korumada çok güçlü bir rol oynadığını gösteriyor:
Sıcak ve açık bir ilişki
Ebeveynleriyle yakın ve güvene dayalı bir ilişkisi olan gençler, madde kullanımına daha az yönelir. Gençle düzenli olarak vakit geçirmek, ilgi alanlarını merak etmek ve yargılamadan dinlemek bu ilişkiyi güçlendirir.
Net beklentiler
Gençlerin ailelerinin madde kullanımı konusundaki tutumunu açıkça bilmesi koruyucudur. "Senin sağlığın bizim için çok önemli ve madde kullanmanı istemiyoruz" mesajını açık ve sakin bir biçimde vermek gerekir.
Bilgi sahibi olmak
Gencinizin nerede, kimlerle olduğunu bilmek ve arkadaşlarını tanımak önemlidir. Bu, gencin her adımını denetlemek değil, yaşamına ilgi göstermektir.
Doğru bilgi
Gençlerle maddelerin etkileri ve riskleri hakkında korkutmaya dayanmayan, doğru ve dengeli bilgiler paylaşmak, onların bilinçli kararlar vermesine yardımcı olur.
Hayır diyebilme becerisi
Gençlerin akran baskısına karşı "hayır" diyebilmesini ve bunu yaparken kendini dışlanmış hissetmemesini sağlamak için birlikte farklı senaryoları konuşabilirsiniz.
Anlamlı uğraşlar
Spor, sanat, müzik, gönüllülük gibi gencin kendini değerli ve yetkin hissettiği alanlar, madde kullanımına karşı güçlü bir koruyucudur.
Örnek olmak
Ebeveynlerin kendi alkol ve sigara kullanımı, gençlerin tutumlarını belirgin biçimde etkiler.
Şüphe duyduğunuzda ne yapmalısınız?
- Sakin kalın: Öfke ve panikle yapılan bir konuşma genellikle gencin savunmaya geçmesine yol açar.
- Doğru zamanı seçin: Genç madde etkisi altındayken ya da tartışmanın ortasındayken değil, sakin bir anda konuşun.
- Gözlemlerinizi paylaşın: Suçlamak yerine fark ettiklerinizi ve endişelerinizi anlatın.
- Dinleyin: Gencin neler yaşadığını, maddenin onun için ne anlama geldiğini anlamaya çalışın.
- Profesyonel destek alın: Bir çocuk ve ergen psikiyatristiyle görüşmek, durumun ciddiyetini değerlendirmeye ve uygun bir plan oluşturmaya yardımcı olur.
Tedavide neler yapıyorum?
Madde kullanımıyla gelen gençleri değerlendirirken kullanımın sıklığını ve biçimini, gencin yaşamındaki etkisini ve altta yatabilecek depresyon, kaygı, dikkat eksikliği ya da travma gibi durumları ele alırım. Tedavide gencin motivasyonunu güçlendirmeye, duygularıyla baş etmek için daha sağlıklı yollar geliştirmeye ve aileyle birlikte çalışmaya odaklanırım. Aile temelli tedavi bu süreçte önemli bir yer tutar. Altta yatan ruhsal durumların tedavisi, madde kullanımının azalmasına da katkı sağlar. Gerekli durumlarda bağımlılık tedavisine odaklanan merkezlerle iş birliği yaparım.
Sigara ve elektronik sigara
Pek çok genç için madde kullanımının ilk adımı sigara ya da elektronik sigaradır. Elektronik sigaraların "zararsız" olduğu yönündeki yaygın inanış doğru değildir; içerdikleri nikotin ergen beyninde bağımlılığı hızla geliştirebilir ve dikkat ile duygu düzenlemesini olumsuz etkileyebilir. Gençlerle bu konuyu konuşurken korkutmak yerine, reklamların ve sosyal medyanın onları nasıl hedef aldığını birlikte değerlendirmek daha etkili olur.
Alkol ve sosyal ortamlar
Alkol, ergenlerin en sık denediği maddelerden biridir ve çoğu zaman arkadaş buluşmalarında, kutlamalarda ve partilerde karşılarına çıkar. Gencinizle bu ortamlarda nasıl davranabileceğini, alkol teklif edildiğinde neler söyleyebileceğini ve zor bir durumda kalırsa sizi arayabileceğini önceden konuşmak önemlidir. "Beni ara, hiç soru sormadan gelip seni alırım" türünden bir anlaşma, gencin güvenliğini korumak için çok değerlidir.
Acil durumlar
Gencinizde bilinç bulanıklığı, nefes almakta güçlük, aşırı uyku hâli, nöbet ya da yoğun ajitasyon gibi belirtiler varsa beklemeden 112'yi arayın.
Okulun ve çevrenin rolü
Okullar, madde kullanımını önleme çalışmalarında önemli bir ortaktır. Okul rehberlik servisleriyle iş birliği yapmak, gencin okuldaki arkadaş çevresi ve davranışları hakkında bilgi edinmek ve gerektiğinde okul temelli destek programlarından yararlanmak koruyucu olabilir. Ailenin, okulun ve gencin kendisinin aynı hedef doğrultusunda hareket etmesi, en güçlü koruma ağını oluşturur.
Gençle konuşurken kullanılabilecek cümleler
- "Bu konuyu seni suçlamak için değil, seni merak ettiğim için konuşmak istiyorum."
- "Arkadaşların arasında bunlar konuşuluyor mu? Sen ne düşünüyorsun?"
- "Zor bir durumda kalırsan, ne olursa olsun beni arayabilirsin."
Bağımlılık mı, deneme mi?
Bir kez denemek ile düzenli kullanım ve bağımlılık arasında önemli farklar vardır. Değerlendirmede maddenin ne sıklıkla kullanıldığını, gencin kullanımı bırakmakta zorlanıp zorlanmadığını ve kullanımın okul, aile ve arkadaşlık yaşamını ne ölçüde etkilediğini ele alırım. Bu ayrım, gereken müdahalenin yoğunluğunu belirler.
Son söz
Ergenlerde madde kullanımı, ailelerin en çok korktuğu konulardan biridir. Ancak ailenin ilgisi, açık iletişimi ve gerektiğinde zamanında alınan profesyonel destek, gençleri korumada çok güçlü araçlardır. Bu konuyu konuşmaktan çekinmeyin; sessizlik, gençleri yalnız bırakır.